|
[ Home ] [ About government ]
[ National Orders ]
Mimfungho leyintshwa ya Tiko
Mimfungho ya Tiko i masagwati ya le henhla swinene lawa tiko,
hi xandla xa Presidente xi nga wa nyiketaka eka vaaka-tiko na
vanhu va le handle vo xiximeka swinene. Presidente hi yena
masungulo (mutameri, ntehe, na xihlovo lexikulu) xa vuxiximeki
eka tiko, loyi a nga nyiketaku mimfungho na minkhaviso.
[ Top ]
Afrika Dzonga yi fambile riendzo ro leha ku suka eka
fambiselo ra xihlawuhlawu hi rimbewu, ntlhohe na ripfumelo.
Kutani, tiko ri le ku yeni emahlweni no teka riendzo ro ya eka
ku xiximiwa ka vumunhu bya vanhu hinkwavo. Eka riendzo leri, ro
ya eka fambiselo ra ku xiximiwa ka vumunhu bya vanhu hinkwavo,
ku na rifuwo lerintshwa ro xixima timfanelo ta vanhu na ndzhuti
wa moya wa vumunhu, hi swona leswi swi nga swa nkoka swinene eka
Afrika Dzonga.
Xikombiso xa ku suka eka fambiselo ra nkarhi lowu nga hundza, ku
vile ku dzimekiwa ka mujeko (fulege) leyintshwa hi lembe ra
1994. Nkarhi lowu, wu tiyise ku tinyungubyisa ka vanhu na
ndzhuti wa vumunhu bya vona eka tiko leri ri sungulaku ku
tsakela no xixima vumunhu bya vanhu hinkwavo. Kasi xikombiso
xin'wana, ku ve ku amukeriwa ka "Mfungho wa Tiko (Coat of Arms)"
lowuntshwa lowu a wu komba ku amukela matimu ya hina hinkwerhu
vanhu va tiko. Hi ku endla tano, ku na minkhaviso yintshwa leyi
yi angarhelaku Afrika hinkwayo ka yona na mimfungho ya yona,
leswaku swi va xiyinge xa ndzhaka yin'we ya ku velekiwa hi
vuntshwa ka Afrika Dzonga.
Mimfungho leyintshwa ya Tiko yi amukeriwile ehansi ka moya lowu
wa ku velekiwa hi vuntshwa ka tiko.
[ Top ]
Minxaka minharhu ya Mimfungho leyintshwa ya
Tiko hi leyi:
Nyeleti ya
Mapungubwe
Sagwati leri, ri nyiketiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava
va nga humelela hi xiyenge xa le henhla swinene, na swona lava
va nga endla swilo swo hlamarisa ku tlula mpimo eka xiyenge xa
matiko ya misava.
Mimfungho / Swiyenge swa swivumbeko na swiyimo
Swa nkoka / Mimfungho
Mapungubwe - Vuhosi bya Mapungubwe a byi kumeka en'walungwini wa
tiko ra hina eka malembe ya gidi lama nga hundza. Vuhosi lebyi,
a byi ri na mfumo wo hluvuka ngopfu, na ta vurimi bya vutivi byo
enta na xiyenge xa le henhla swinene. Vuhosi lebyi a byi tlhela
byi va na indastri ya mayini na ya nsimbi. Vuhosi lebyi a byi
endla swa nxaviselano na matiko ya le kule yo fana na Chayina.
Eka nkarhi wa kona Vuhosi lebyi, a a byi ri byo hluvuka swinene
no va na vuqambi bya swilo leswintshwa.
Swivumbeko na swiyimo
1. Mhelembe ya Mapungubwe - mhelembe yo endliwa hi
nsuku leyi yi tivekaku ngopfu leyi yi nga kumeka
esirheni loko ku ceriwa hi va vutivi byo cela
(excavation site), leyi yi nga lukiwa hi nsuku eka
muvatlo wa rikunyi, i vumbhoni bya vutivi na ntokoko
lowu a wu ri kona eka Vuhosi lebyi.
2. Ntshava ya
Mapungubwe - yi endla vuandlalelo, ntshava ya ribye ra
santi ehenhla ka ribye ra ridaka eka ndzhawu yo hisa
ngopfu leyi yi nga ri ku na timpfula kahle, swi komba
leswaku a ku ri na vutivi byo enta swinene hi ku
tihlayisa ka vanhu eka ndzhawu leyi hambi leswi a yi nga
ri ndzhawu ya kahle hi ka ntumbuluko.
3. Nhonga ya vukosi bya Mapungubwe - leyi yi nga le
ka mbita yo n'okisa nsuku - ku na xin'wana lexi a xi
endliwile hi nkarhi wa kona lexi xi nga kumeka loko ku
ceriwa sirha hi va vutivi bya ku cela. |
Beje ya le nhan'wini |
4. Mbita leyi nga khavisiwa yo n'okisa nsuku -
xiyimo xa tinhlanga to fanana eka mbita yo khapakhapa
nsuku, yi komba vunyingi bya vuswikoti byo enta, sayense,
vuqambi bya swilo leswintshwa, leswi nga vumbhoni bya
nhluvuko eka swa mintirho ya nsimbi hi nkarhi wa kona.
5. Vuxa bya dyambu - byi komba mpfuxelelo wa Afrika
6. Tinhla ta misava ta mune - tikomba ku humelela ka
vanhu va Afrika Dzonga eka matiko hinkwayo ya misava.
7. Xitiko xa n'okisa nsimbi - swi komba ku tenga ka
ndzilo na ku pfuneta ka wona evutomini, ndzilo lowu a wu
tirhisiwa hi vanhu hi minkarhi ya khaleni ka khale, ku
yisa emahlweni nhluvuko na vuswikoti byo enta bya
Tinxaka na vaaka-miti. |
Xisagwatana lexitsongo |
Xipelete lexi hoxeriwaku eka swa ku ambala (Lapel
rosette) |
[ Top ]
Sagwatu ra Ximuwaba (Mowu)
Sagwati leri ri nyiketiwa vanhu va Afrika Dzonga
eka ntirho wa xiyenge xa le henhla swinene lowu va wu endleke.
Ntirho lowu wu fanele wu va wa le henhla ka mintirho leyi vanhu
va yi tirhaku hi masiku, kambe wu va lowu wu kombisaku ku
tiyimisela ka vanhu ku tirhela tiko ku tlula ku tirhela mali
kumbe ku holeriwa, wu va lowu munhu a nga lo tiendlela kunene,
ku pfuneta, ku nga ri ku tirhela ku holeriwa. I sagwati ra
xiyenge xa le henhla swinene eka swiyenge leswi swi landzaku:
-
Nkayakayo (mzavalazo) wa xidimokratiki;
-
Ku aka xidimokratiki na
timfanelo ta vumunhu;
-
Vuaki-tiko;
-
Ku rhula na ku hlayiseka;
-
swa
vuhaxi bya mahungu;
-
matsalwa, vutshila, ndzhaka na vuyimbeleri (mnyuziki);
-
Swa mabindzu na ikhonomi;
-
Sayense;
-
swa vuongori, na migingirio
ya swa theknoloji na Vutirhela-rixaka.
Mimfungho / Swiyenge swa swivumbeko na swiyimo
Swa nkoka / Mimfungho
Sagwati leri ri kuceteriwe hi murhi wa Ximuwanam
murhi wa ximuwana, i murhi lowu wu kumekaku eka ndzhawu yo hisa
ya Afrika. Xisuka xa vito leri ra Ximuwana, i xiyenge xa
migaringo yinyingi na vuenti bya matimu ya Afrika. Inchumu wa
nkoka swinene eka tindzhawu to tala ta Afrika ta vurimi bya
swihlahla. Wu pfuneta hi mahanti yo endla swambalo na ntambu yo
tiyela, mihandzu ya swakudya na tihunyi ta ndzilo, na swin'wana
swo pfuneta swinene.
Swiyenge
[ Top ]
Sagwati ra xinakulobye xa
Companion of OR
Tambo
Sagwati leri ri ta nyiketiwa vanhu va le
matikweni ya le handle (Tinhloko ta Mimfumo) eka xinakulobye
lexi va xikombiseke eka Afrika Dzonga. Hikokwalaho, sagwati leri,
i ra ku rhula, ntirhisano no komba vun'we no seteketela tiko ra
hina. Sagwati leri, i ra nkoka eka xinakulobye na matiko ya
misava.
Masagwati hinkwawo, ya katsa swiyenge swa mune,
leswi ku nga: nhonga ya xongotelo, beje ya le nhan'wini,
xisagwatana lexitsongo, na xipelete lexi hoxeriwaku eka swa ku
ambala (lapel rosette). Sagwati ro hetelela ri na swiyenge leswi
swinharhu: beje ya le nhan'wini, xisagwatana lexitsongo na
xipelete lexi tlhomeriwaku eka swambalo.
Mimfungho / Swiyenge swa swivumbeko na swiyimo
Swa nkoka / Mimfungho
OR Tambo - U fambile maendzo yo tala a yimela
vanhu lava a va tshikileriwile va Afrika Dzonga, na swona u
tlange ndzima ya nkoka swinene eka ku kula ka nseketelo wa
minhlangano yo lwa na xihlawuhlawu xa ntlhohe na mfumo wa
xihlawuhlawu. Usungurile timixini to sungula to seketela
minhlangano yo lwa na xihlawuhlawu, eJipita, eMorocco, eGhana na
le London - leswi a ku ri masungulo ya ntirho lowu wu nga ya wu
kula swinene wa xinakulobye xo hlanganisa vanhu eka matiko
hinkwayo ya misava eka ntirho wo lwa na xihlawuhlawu no sungula
fambiselo ra xidimokratiki eAfrika Dzonga.
Majola (nyoka ya tshuka) - Nyoka leyi yi vhakachelaku vana lava
va ha ku velekiwaku. A yi ti hi vukarhi byo vavisa n'wana kumbe
swirho swa ndyangu, ndlela yo yi hlongola hi leswo mhani wa
n'wana a yi kamela hi meleke wa n'wana wa vele. Yi vhakachela
n'wana ku n'wi lulamisela riendzo ra yena ra leswo a kula kahle
na ku va na vuhlayiseki eka vukulukumba bya yena. Yi tani hi
nakulobye na musirheleri. Vunghana lebyi yi byi kombisaku, a byi
kombisiwi ntsena hi vunene, kambe byi kombisiwa hi moya wo
seketela no lava ku khutaza ku humelela eka nkarhi lowu wu taku,
eka swirho leswitsongo swa rixaka ra vanhu leswi swa ha kulaku.
Nyoka leyi, yi tshama yi tiveka hikokwalaho ka matimu na
migaringo leyi yi tivekaku swinene ya vito ra The wrath of the
Ancestors (Vukarhi bya swikwembu), leyi yi nga tsariwa hi AC
Jordan. Matsalwa lama ya Jordan, ya phikiza miehleketo ya leswo
nyoka I xihadyana xa vuxungu, no komba maehleketelo ya Xi-Afrika,
lama ya tekaku nyoka tani hi nakulobye na xirho xa ntumbuluko wo
hanyisana na vanhu.
Swiyenge
| 1. Xongotelo - leri nga vatliwa hi
rikunyi ra ntima ra murhi wa khale wa laha tikweni, leri
nga mfungho wa ku seketeriwa loku ku nga kombisiwa, na
swona na hina na ku tlhela hi komba ku seketela lava va
nga hi seketela |
Xongotelo |
1. Majola - Tihlo ra vukarhi leri nga na
tihakara ehenhla na le hansi, yi yimele ku amukela ku
seketeriwa ka Afrika Dzonga leyintshwa.
2. Tomoye ya swiyenge swa mune - yi kuma matimba eka
ying na yeng ya misava hinkwayo leyi yi kombaku ku
hlangana ka mimoya yinyingi.
|
Beje ya le nhan'wini |
Xisagwatana lexitsongo |
Xipelete lexi hoxeriwaku eka swa ku ambala (Lapel
rosette)
|
Gold Mametja: Muvati (Mudizayni)
wa Masagwati ya Tiko
Gold Mametja u na vito ra nkateko leri ri
kombaku titalente ta yena. Tidizayini ya yena ti hlawuriwile eka
tidizayini tin'wana tinyingi leti ti nga tisiwa eka GCIS,
endzhaku ka loko GCIS yi rhambile tidizayinara leswo ti tisa
tidizayini leti ku nga langiwaku eka tona masagwati lamantswa.
Mudizayini lontshwa loyi a humaku eOaks, eLimpopo utirha tani hi
mudizayni wa indastri eCSIR ePitori. U tshama eKempton Park na
nsati wa yena na vana vambirhi.
Compiled by: Government Communication and
Information System (GCIS), April 2002
[ Top ]
Last modified: 28 November 2007 14:23:25.
|
